Khoá mở bằng khuôn mặt là kiểu mở rảnh tay nhất, và cũng là kiểu đặt ra nhiều câu hỏi nhất về dữ liệu, vì khuôn mặt là thứ bạn không thể đổi như đổi mã số. Mã lộ thì đổi mã, thẻ mất thì xoá thẻ; mẫu khuôn mặt bị lộ thì người đó mang khuôn mặt đó cả đời.
Điều đó không có nghĩa là không nên dùng. Nó có nghĩa là trước khi mua, bạn cần hỏi rõ khoá xử lý khuôn mặt ở đâu, lưu ở đâu, ai xem được, và xoá thế nào. Bài này đi qua các câu hỏi đó, cách đăng ký sao cho khoá nhận ổn định, và những người trong nhà mà bạn nên hỏi ý kiến trước khi đăng ký khuôn mặt cho họ.
Khoá nhận diện khuôn mặt hoạt động thế nào
Khi đăng ký, khoá dùng camera chụp khuôn mặt bạn từ một vài góc, rồi mô hình AI chuyển hình ảnh đó thành một dãy số đặc trưng, thường gọi là mẫu khuôn mặt. Mỗi lần có người đứng trước cửa, khoá chụp, tạo dãy số mới và so với các mẫu đã lưu. Đủ giống thì mở.
Khác biệt lớn giữa các loại khoá nằm ở phần cảm biến. Loại chỉ có camera thường nhìn khuôn mặt như một tấm ảnh phẳng nên phụ thuộc nhiều vào ánh sáng và dễ bị đánh lừa hơn. Loại có camera hồng ngoại hoặc cảm biến chiều sâu, hay được gọi là nhận diện ba chiều, đo được hình khối khuôn mặt nên phân biệt được mặt thật với ảnh in hay màn hình, và nhận được cả trong bóng tối. Khi hỏi người bán, bạn nên hỏi cụ thể khoá có kiểm tra người sống hay không và dùng loại cảm biến nào.
Phần xử lý có thể diễn ra ngay trên con chip trong khoá, hoặc ảnh được gửi lên máy chủ của hãng để so. Với nhà ở, xử lý và lưu mẫu ngay trên khoá là cách ít rủi ro hơn: dữ liệu không rời khỏi cánh cửa, khoá vẫn mở được khi mất mạng.
Năm câu hỏi về dữ liệu nên hỏi trước khi mua
Người bán ở cửa hàng có thể không trả lời được hết. Khi đó, bạn yêu cầu tài liệu chính thức hoặc hỏi nhà phân phối. Câu trả lời mơ hồ cũng là một câu trả lời.
- Mẫu khuôn mặt được lưu trên khoá, trên điện thoại của bạn, hay trên máy chủ của hãng? Nếu trên máy chủ thì đặt ở nước nào và do ai quản lý?
- Khoá có lưu ảnh chụp người đứng trước cửa không, lưu bao lâu, có tự xoá không?
- Có thể xoá mẫu khuôn mặt của từng người riêng lẻ không, và sau khi xoá thì dữ liệu trên máy chủ, nếu có, có bị xoá theo không?
- Ứng dụng đi kèm yêu cầu những quyền gì trên điện thoại, có chia sẻ dữ liệu với bên thứ ba không?
- Khi bán lại nhà hoặc thay khoá, khôi phục cài đặt gốc có xoá sạch toàn bộ mẫu khuôn mặt không?
Theo quy định hiện hành về bảo vệ dữ liệu cá nhân, dữ liệu sinh trắc học như khuôn mặt, vân tay được xếp vào nhóm dữ liệu nhạy cảm và cần được xử lý thận trọng hơn. Trong gia đình, điều này chủ yếu có nghĩa là bạn chọn sản phẩm minh bạch và hỏi ý kiến người được đăng ký; với văn phòng, phòng trọ thì trách nhiệm của người lắp đặt nặng hơn, có bài riêng trong danh mục này.
Ai trong nhà nên đăng ký khuôn mặt, ai không
Người lớn sống trong nhà, đồng ý rõ ràng. Đây là nhóm phù hợp nhất. Mỗi người nên được giải thích ngắn gọn khoá lưu dữ liệu ở đâu và có thể yêu cầu xoá bất cứ lúc nào.
Trẻ em. Khuôn mặt trẻ thay đổi nhanh nên khoá có thể nhận kém sau một thời gian. Ngoài ra dữ liệu của trẻ cần được bảo vệ cẩn thận hơn. Nhiều gia đình chọn cho trẻ dùng thẻ hoặc mã số, chỉ đăng ký khuôn mặt khi trẻ đã lớn và hiểu chuyện.
Người giúp việc, người làm theo giờ. Không nên mặc định đăng ký khuôn mặt cho họ. Thẻ hoặc mã có khung giờ dễ cấp và thu hồi hơn, và không đòi hỏi họ giao dữ liệu sinh trắc cho chủ nhà. Nếu họ muốn dùng khuôn mặt, cần hỏi ý kiến rõ ràng và cam kết xoá khi họ thôi việc.
Khách, họ hàng ở lại vài ngày. Một mã tạm thời là đủ. Đăng ký khuôn mặt cho người ở ngắn ngày vừa thừa vừa dễ quên xoá.
Người không muốn. Tôn trọng. Người trong nhà có quyền chọn dùng mã, thẻ hay vân tay thay vì khuôn mặt, và cánh cửa vẫn phải mở được cho họ như mọi người khác.
Đăng ký khuôn mặt để khoá nhận ổn định
Một khoá nhận diện khuôn mặt tốt vẫn có thể nhận kém nếu đăng ký ở điều kiện không giống lúc dùng thật. Làm theo thứ tự sau:
- Đăng ký ngay tại cửa, ở ánh sáng thường gặp nhất, không đăng ký trong phòng khác rồi mang ra.
- Bỏ khẩu trang, kính râm, mũ; để tóc không che trán và mắt.
- Đứng ở khoảng cách nhà sản xuất khuyến nghị, nhìn thẳng vào camera, giữ yên vài giây theo hiệu lệnh.
- Nếu khoá cho phép, đăng ký thêm một lần khi đeo kính cận thường dùng.
- Thử mở lúc trời sáng, lúc chập tối và lúc đèn hiên bật, đứng thẳng và đứng hơi chéo.
- Đặt tên từng mẫu rõ ràng trong ứng dụng để sau này xoá đúng người.
Cửa hướng tây hứng nắng chiều chiếu thẳng vào mặt người đứng trước cửa là trường hợp khó nhất. Một mái che nhỏ hoặc lùi vị trí đứng thường giúp nhiều hơn là đăng ký lại. Đội mũ bảo hiểm đi xe máy về cũng khiến khoá không nhận; tháo mũ ra hoặc dùng kiểu mở khác.
Dùng AI để đọc chính sách dữ liệu của ứng dụng khoá
Chính sách quyền riêng tư của ứng dụng khoá thường dài và viết bằng ngôn ngữ pháp lý, đôi khi chỉ có tiếng Anh. Đây là việc trợ lý AI làm khá tốt: bạn dán văn bản chính sách công khai vào và nhờ nó tìm đúng các điểm cần biết. Văn bản này là tài liệu công khai nên không có thông tin cá nhân của bạn trong đó.
Câu lệnh mẫu: "Dưới đây là chính sách quyền riêng tư của ứng dụng đi kèm một khoá cửa nhận diện khuôn mặt. Hãy trả lời bằng tiếng Việt, mỗi ý trích kèm câu gốc làm căn cứ: dữ liệu khuôn mặt được lưu ở đâu; có gửi lên máy chủ không; lưu bao lâu; có chia sẻ cho bên thứ ba không; người dùng yêu cầu xoá bằng cách nào. Nếu văn bản không nói đến điểm nào, hãy ghi rõ là không thấy."
Yêu cầu trích câu gốc giúp bạn kiểm lại, vì chatbot đôi khi diễn giải rộng hơn văn bản. Khi một điểm quan trọng mà văn bản không nói tới, coi đó là câu hỏi cần gửi nhà phân phối, không coi đó là điều được ngầm hiểu là an toàn.
Cách này dùng được cho cả điều khoản sử dụng của dịch vụ lưu trữ đám mây đi kèm khoá, nếu có. Bạn nhờ AI liệt kê những gì hãng được phép làm với dữ liệu khi bạn ngừng trả phí hoặc khi hãng ngừng hỗ trợ dòng sản phẩm, vì đó là hai tình huống người mua ít nghĩ tới nhất nhưng sớm muộn sẽ gặp.
Xoá dữ liệu khuôn mặt khi có người rời đi hoặc khi thay khoá
Một gia đình thay đổi theo thời gian: con đi học xa, người giúp việc nghỉ, người thuê tầng trên chuyển đi, vợ chồng chia tay. Mỗi lần như vậy, bạn mở danh sách người dùng trong khoá và xoá mẫu khuôn mặt, vân tay, thẻ của người đã rời đi. Đây cũng là lúc thấy giá trị của việc đặt tên rõ ràng khi đăng ký.
Khi bán nhà, chuyển nhà hay thay sang khoá mới, bạn khôi phục cài đặt gốc cho khoá cũ theo hướng dẫn, rồi kiểm tra trong ứng dụng xem thiết bị đã biến mất khỏi tài khoản chưa. Nếu khoá từng gửi dữ liệu lên máy chủ của hãng, xoá cả tài khoản hoặc gửi yêu cầu xoá dữ liệu theo cách chính sách của hãng mô tả, và giữ lại email xác nhận.
Ngược lại, khi nhận một căn nhà đã có sẵn khoá khuôn mặt của chủ cũ, đừng dùng ngay. Yêu cầu chủ cũ chuyển quyền quản trị hoặc khôi phục cài đặt gốc trước mặt bạn, sau đó bạn tự đăng ký lại từ đầu. Không có cách nào chắc chắn biết chủ cũ đã đăng ký những ai ngoài việc bắt đầu lại sạch.
Khoá có camera ghi hình: để ý người qua lại trước cửa
Nhiều khoá nhận diện khuôn mặt kiêm luôn chuông cửa có hình, tức là camera không chỉ bật khi có người muốn vào mà còn ghi lại người đi ngang, người bấm chuông, người giao hàng. Với nhà ống mặt phố hay căn hộ có hành lang chung, khung hình đó có thể bao cả cửa nhà đối diện và lối đi chung của cả tầng.
Bạn nên vào cài đặt để xem camera ghi khi nào: chỉ khi có người bấm chuông hay chạm vào khoá, hay cứ thấy chuyển động là ghi. Chế độ ghi theo chuyển động liên tục ở hành lang đông người sẽ lưu lại hình ảnh của rất nhiều người không liên quan, tốn dung lượng và dễ gây khó chịu cho hàng xóm. Nếu khoá cho phép chỉnh vùng phát hiện, thu hẹp lại phần trước cửa nhà mình.
Hình ảnh người lạ đứng trước cửa chỉ nên dùng cho việc của nhà bạn: biết ai đến, xem lại khi có sự cố. Không đăng lên mạng xã hội để hỏi "ai biết người này", vì việc đó có thể gây hiểu lầm và ảnh hưởng tới người vô can; nếu có dấu hiệu trộm cắp, giữ nguyên đoạn ghi và báo công an. Quy tắc chung về góc quay và quyền riêng tư của hàng xóm có bài riêng trong danh mục quyền riêng tư của trang; ở đây chỉ cần nhớ rằng camera gắn trên khoá cũng là một chiếc camera.
Câu hỏi thường gặp
Khoá nhận diện khuôn mặt có bị mở bằng ảnh chụp không?
Khoá dùng camera hồng ngoại hoặc cảm biến chiều sâu và có kiểm tra người sống thì khó bị đánh lừa bằng ảnh in hay màn hình. Loại chỉ dùng camera thường thì kém hơn. Bạn nên hỏi người bán khoá dùng loại cảm biến nào trước khi mua.
Dữ liệu khuôn mặt lưu trên khoá hay trên mạng thì an toàn hơn?
Với nhà ở, lưu và xử lý ngay trên khoá thường ít rủi ro hơn vì dữ liệu không rời khỏi thiết bị và khoá vẫn hoạt động khi mất mạng. Nếu dữ liệu được gửi lên máy chủ, bạn cần biết máy chủ do ai quản lý và cách yêu cầu xoá.
Có nên đăng ký khuôn mặt cho người giúp việc không?
Không nên mặc định đăng ký. Thẻ hoặc mã có khung giờ dễ cấp và thu hồi hơn, và không buộc người làm thuê giao dữ liệu sinh trắc. Nếu họ muốn dùng khuôn mặt, cần họ đồng ý rõ ràng và cam kết xoá khi thôi việc.
Đội mũ bảo hiểm hay đeo khẩu trang thì khoá có nhận được không?
Phần lớn khoá cần thấy rõ vùng mắt, mũi và miệng, nên đội mũ bảo hiểm hay khẩu trang kín thường không nhận. Một số mẫu có chế độ nhận khi đeo khẩu trang, nhưng độ chính xác giảm; bạn nên giữ sẵn kiểu mở khác.
Mua nhà có sẵn khoá khuôn mặt của chủ cũ thì làm gì?
Yêu cầu chủ cũ chuyển quyền quản trị hoặc khôi phục cài đặt gốc trước mặt bạn, rồi tự đăng ký lại từ đầu. Không dùng khoá với danh sách người dùng cũ vì bạn không biết ai đang có quyền mở cửa.
Dữ liệu khuôn mặt có phải là dữ liệu cá nhân nhạy cảm không?
Theo quy định hiện hành về bảo vệ dữ liệu cá nhân, dữ liệu sinh trắc học như khuôn mặt và vân tay thuộc nhóm nhạy cảm và cần được xử lý thận trọng. Với nơi kinh doanh như văn phòng hay nhà trọ, bạn nên tìm hiểu kỹ nghĩa vụ cụ thể hoặc hỏi người có chuyên môn.